Przemyskie nekropolie

 

Ktoś kiedyś powiedział, że jeżeli chce się poznać historię miasta i jego obywateli, trzeba się wybrać na cmentarz. Jest on jakby otwartą księgą, z której wiele można wyczytać.

Na przemyskich cmentarzach spoczywają żołnierze dwóch wojen, żołnierze armii austro-węgierskiej, legioniści polegli w walkach o Przemyśl, kresowiacy pomordowani przez OUN-UPA, ofiary NKWD, żołnierze AK, Orlęta Przemyskie, Żołnierze Wyklęci.

14753853_1229535310452827_8810917204655088661_oNa zasańskim cmentarzu uwagę przykuwa potężny 28-metrowy krzyż wykonany z fragmentów przęseł zburzonego mostu.23131529_1717857454953941_229588672_oCmentarz żołnierzy austro-węgierskich (1914-1918) jest kompleksem czterech cmentarzy z I wojny światowej. Ich powstanie wiąże się z rolą, jako w czasie Wielkiej Wojny odegrała Twierdza Przemyśl. Znalazło tu miejsce wiecznego spoczynku tysiące żołnierzy poległych w trakcie krwawego, trzykrotnego oblężenia Twierdzy Przemyśl w latach 1914 – 1915. (Biało-czerwona wstęga na kwiatach: Marszałek Sejmu RP Marek Kuchciński).

23157995_1717854338287586_73979395_oPomnik upamiętniający żołnierzy Armii Krajowej – zakonspirowanych sił zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego w latach II wojny światowej, działających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej okupowanym przez Niemcy i ZSRR.23131191_1717821934957493_1745297038_oGrobowiec Orląt Przemyskich23134982_1717990318273988_1237749262_o23134950_1717822551624098_1010820101_oGwiazda Przemyśla to odznaka przyznawana uczestnikom walk o zdobycie miasta Przemyśla toczonych od listopada 1918 do maja 1919. W listopadzie 1919 r. Komitet Wojskowo-Obywatelski opracował Statut Odznaki Honorowej dla obrońców Przemyśla pod nazwą „Gwiazda Przemyśla”. Projekt odznaki wykonali prof. Jankowski i inż. Kazimierz Osiński. Stempel został wykonany przez artystę plastyka Wiktora Włosińskiego, a odznaki wybijano w lwowskiej firmie E. Ungera.

23134885_1717853538287666_461682229_oPomnik upamiętniający Polaków z Kresów Wschodnich pomordowanych  przez OUN-UPA. Inskrypcja na pomniku brzmi: …Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże…  zapomnij o mnie… W hołdzie Polakom pomordowanym w latach 1943-1945 na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej także tym, którzy opuścili rodzinne strony, uchodząc przed terrorem i zagładą z rąk OUN-UPA w 60. rocznicę tej wielkiej tragedii – Rodacy, Przemyśl, lipiec 2003 r.23113210_1717856214954065_290753323_oGrób Nieznanego Żołnierza. Znajdują się w nim bezimienne szczątki  żołnierza poległego w 1918 r. na przedpolach Przemyśla w czasie walk pod Niżankowicami. Inskrypcja na płycie grobu brzmi: Nieznanemu Żołnierzowi Rodacy 31 V  MCMXXV.23131436_1717856828287337_2107238758_oObelisk poświęcony poległym Legionistom Polskim, który został  przeniesiony na Cmentarz Wojskowy z Cmentarza Głównego.23131310_1717983111608042_727793413_oNapis na nim brzmi: Poległym Legionistom Polskim 1914-1918 w 70. rocznicę odzyskania Niepodległości Polski staraniem Towarzystwa Przyjaciół Miasta i Regionu ten pamiątkowy obelisk uratowano od zniszczenia, odnowiono i postawiono w nowym miejscu.23113033_1717823888290631_1650057608_oGrobowiec rodziny Wnorowskich. Alicja  Wnorowska  „Ewa”,  Irena  Szajowska  „Hanka”  i  Maria  Grzegorczyk pracowały dla przemyskich Brygad Wywiadowczych. Do połowy 1946 r. przekazywały plany działań operacyjnych, wykazy i fotografie funkcjonariuszy urzędów, wykazy osób ściganych listami gończymi i poszukiwanych za działalność w konspiracji, wyciągi z  protokołów  przesłuchań  aresztowanych,  dane  personalne  i  zadania agentury, spisy więźniów oraz dokumenty sprawozdawcze i schemat funkcjonowania  WUBP.  Wnorowska została skazana na karę śmierci, zamienioną ze względu na zaawansowaną ciążę na dożywocie. Grzegorczyk skazano na dożywocie. Szajowska otrzymała wyrok 15 lat więzienia.23135045_1717852671621086_512518898_oIMG_3710 (1)Tu spoczywa Aleksander Dworski, polski działacz społeczny, adwokat, poseł do Rady Państwa oraz Sejmu Krajowego Galicji, wieloletni burmistrz Przemyśla. Powołał do życia Komunalną Kasę Oszczędności, z jego inicjatywy założono Związek Miast Galicyjskich. W czasie jego urzędowania rozbudowano w Przemyślu szkoły, zaprowadzono wodociągi, rozpoczęto elektryfikację miasta, wybudowano schronisko dla bezdomnych im. Brata Alberta oraz „Dom przytułku i pracy dla starszych”. Był przewodniczącym komitetu szpitalnego, z inicjatywy którego wybudowano szpital powszechny. Odznaczony komandorią orderu św. Grzegorza przez papieża Leona XIII oraz orderem Franciszka Józefa.received_1719110504828636Płaskorzeźba Św. Józefa wieńcząca grobowiec Lanikiewiczów, w którym pochowany jest Józef Lanikiewicz, uczestnik powstania 1863, starosta przemyski w latach 1897-1910 oraz komisarz rządowy (w zsteępstwie burmistrza) od 28 stycznia 1914 do 5 listopada 19134 r.23131475_1717987684940918_1104667609_o 23135078_1717987498274270_2040358593_oPracownicy kolejowi związani z koleją węgiersko-galicyjską.23134972_1716592005080486_13718885_o 23157953_1716657175073969_131672227_o 23113225_1716656151740738_1429173171_o22829212_1714913918581628_1911785337789979390_o 22713376_1705476522858701_1811237956598670209_o Nagrobek generała Macieja Maruniaka. W wieku 18 lat jako ochotnik wstąpił do armii austriackiej, otrzymując przydział do 10 Pułku Piechoty w Przemyślu. W roku 1849 uzyskał pierwszy stopień oficerski. Po 27 latach służby w 10 Pułku Piechoty, w roku 1872 został przeniesiony do Obrony Krajowej. W roku 1874 złożył egzamin na oficera sztabowego, otrzymał awans na stopień majora i został dowódcą 59 Batalionu Obrony Krajowej w Przemyślu. 22549071_1705539819519038_8076641234468170915_o 22555641_1706459172760436_6167898631354337267_o Grób Kazimierza Schallera, 23-letniego porucznika 37 Pułku Piechoty poległego bohaterską śmiercią w obronie Kresów Wschodnich pod Lwowem dnia 30 kwietnia 1919 r. 30 IV 1919 roku we wsi Glinna jego oddział został otoczony, a sam Schaller zginął w walce. Został odznaczony orderem Virtuti Militari oraz „Gwiazdą Przemyśla”. 22555607_1706314746108212_5869912935474862851_o 22829030_1709017562504597_4897967895364143590_o 23172442_1725129704226716_3957114162695109585_n23172735_1726258890780464_3269487978065371923_n 23215541_1723565101049843_2410519086298710660_o 23231195_1723657654373921_6535963340028825255_n 23270112_1726253340781019_4660197318406454605_o 23316708_1726258824113804_7983266386168127469_n22792008_1710324139040606_5916074600236349574_o 22791697_1712694132136940_6324121462643483742_o 22792288_1713551875384499_1438115001718709660_o 22859754_1714922525247434_8789341561454646164_o 22860112_1716655038407516_1287516788227956390_ofot. Piotr Michalskigur

Gen. Kazimierz Gurbiel brał udział w kompanii wrześniowej. W czasie walk pod Krakowcem został ranny, a następnie trafił do niewoli niemieckiej, z której ratował się ucieczką. W czasie próby przedostania się na Węgry został aresztowany przez NKWD i zesłany do łagru. W marcu 1942 roku wstąpił w szeregi armii polskiej gen. Andersa. Na froncie włoskim walczył jako żołnierz 12 Pułku Ułanów Podolskich, wchodzącego w skład 2 Korpusu Polskiego. Wsławił się jako dowódca pierwszego patrolu, który 18 maja 1944 roku wkroczył do opactwa Monte Cassino i za jego to sprawą na gruzach zdobytego klasztoru zawisła polska flaga (uszyta przez innego przemyślanina plutonowego Jana Donocika).

 

 

IMG_3711 IMG_3709 IMG_3705Kwatery powstańców styczniowych i listopadowych. Na przemyskim cmentarzu leży ich kilkudziesięciu.IMG_3698Grób Zbigniewa Kuchcińskiego, pierwszego prezesa TML w Przemyślu, ojca obecnego marszałka Sejmu. Projekt wykonał architekt Mieczysław Gębarowicz, człowiek wybitny i wielkiego serca. Były to pierwsze lata wolności po komunizmie.

fot. Marek Kuchciński